Tag Archives: militaire politie

Mijn diensttijd in Nederlands Indië (slot)

21 mrt

Mariniersbrigade

Bondowoso-affaire

Wat was er gebeurd?

Op 23 november 1947 zou een aantal mariniers in Bondowoso in de trein stappen om naar Soerabaja te reizen om vandaar uit per boot naar Nederland te repatriëren. Hun tijd zat erop. Er wachtte hun echter nog een grote verrassing.

De commandant van het Tweede Infanterie-bataljon, de luitenant-kolonel der mariniers H.A.G. van der Hardt Aberson, had een vergadering voorgezeten, waarbij het besluit werd genomen om 100 gevangenen naar Soerabaja te vervoeren ter verdere detentie. Het vervoer zou geschieden per trein. De commandant liet de uitvoering hiervan over aan zijn ondercommandant. Er werd besloten dat voor het transport drie goederenwagons zouden worden gebruikt, die in Bondowoso gekoppeld zouden worden aan de trein naar Soerabaja.

De ondercommandant benoemde geen transportcommandant, noch bewakingspersoneel, maar rekruteerde dezen uit de aanwezige mariniers, die naar huis zouden gaan. Een sergeant-majoor schrijver was de hoogste in rang en deze werd benoemd tot transportcommandant. De man was nooit betrokken geweest bij enige operationele activiteit.
De ondercommandant had hem toegevoegd: “Voor je thuisvaart, heb ik nog een vies bakje voor je. Hier staan drie wagons met honderd gevangenen, die naar Soerabaja moeten. Hier heb je de lijsten. In Soerabaja staan mensen klaar om deze gevangenen over te nemen “.
Er werd nog bijgezegd, dat ze de deuren moesten dichthouden, want er mocht geen gevangene ontsnappen en de bevolking mocht er op de stations geen lucht van krijgen.

Wat ging er mis?

Het was niet het eerste transport met gevangenen. In Oost-Java waren reeds 53 transporten uitgevoerd, waarbij ca. 3.000 gevangenen zonder incidenten werden vervoerd. Vreemd genoeg had er een dag eerder een gevangenentransport plaatsgevonden, waarbij vier doden waren te betreuren. Toen dit werd bemerkt, had de transportbegeleiding direct ingegrepen. De deuren werden geopend en op eigen kosten werd er gezorgd voor drinken en voedsel. De transportleider van 23 november 1947 wist hier niets van. Hij was bevreesd, dat wanneer gevangenen zouden ontsnappen zijn terugreis naar Nederland wel eens in gevaar zou komen.

Het was die dag uitzonderlijk warm. Achteraf zou het de warmste dag van het jaar worden, zo’n vier graden meer dan normaal. De goederenwagons waren niet ingericht voor personenvervoer.  Achteraf zou de wagon met de meeste kieren nog het gunstigst zijn, omdat er tijdens het rijden nog enige lucht doorstroomde. Een niet al te grote wagon, waarin 38 gevangenen werden gepropt, had een stalen dak, had nauwelijks kieren en werd in de gloeiende hitte als het ware een bakoven.

De reis duurde 13 uur. Op meerdere stations werd gestopt, waarbij de trein wel een uur stilstond. Toen de trein vertrok hoorden de begeleiders de gevangenen praten em kwam er rook uit de kieren. Kennelijk waren er gevangenen bij, die over sigaretten (kreteks) beschikten. Maar naarmate de reis vorderde werd er op de deuren gebonsd, om water geschreeuwd en  misschien wilde men vertellen, wat er binnen gebeurde en dat sommigen er slecht aan toe waren. De begeleiders bleven echter de deuren gesloten houden.

Toen de trein op de eindbestemming, het station Wonokromo in het zuiden van Soerabaja, aankwam, ontdekten de transportbegeleiders dat in een wagon alle gevangenen de reis hadden overleefd, in de tweede wagon telden zij acht doden en van de derde wagon waren alle 38 inzittenden dood. Van het totale transport van 100 gevangenen hadden 46 het niet overleefd.

Als officiële doodsoorzaak werd warmtestuwing aangegeven.

Welke straffen werden er uitgedeeld?

Onze Militaire Politie werd direct ingeschakeld. De mariniers, die voor de transportbegeleiding hadden gezorgd, werden in verzekerde bewaring gesteld. Van hun thuisreis kwam dus niets.
Onze commandant verhoorde een tiental overlevenden van de gevangenen. Onder de overlevenden waren hoger opgeleiden, die behoorlijk Nederlands spraken. Een aantal gevangenen werd in het Maleis verhoord met behulp van een tolk.
Ook werden een zestal mariniers verhoord, waaronder de sergeant-majoor. Zowel de gevangenen als de bewakers hadden dezelfde verhalen. Van de wagon, waarvan de afgrijselijkste verhalen te vertellen waren, was geen getuige meer.

De Krijgsraad van de Zeemacht in Oost-Indië was in juli 1948 zeer mild in haar oordeel. Er was geen sprake van opzet en de omstandigheden hadden tot de ramp bijgedragen. De sergeant-majoor, die de verantwoordelijkheid had gedragen, werd veroordeeld tot een celstraf van een maand.

Mogelijk door de beroering onder de publieke opinie over de lage straffen werden in hoger beroep zwaardere straffen uitgesproken. De organisator van het gevangenentransport werd verantwoordelijk gesteld voor de slechte staat van de wagons en het ontbreken van een transportcommandant en een deugdelijke transportbegeleiding. Hij werd veroordeeld tot acht maanden celstraf, de sergeant-majoor kreeg 4,5 maand en een aantal transportbegeleiders kregen lagere straffen.

De commandant van het Tweede Infanterie-bataljon, de luitenant-kolonel H.A.G. van der Hardt Aberson bleef buiten schot. Hij had zich niet bemoeid met het transport en dit aan zijn ondergeschikten overgelaten.

Reacties in binnen- en buitenland

De Bondowoso-affaire bracht veel reacties teweeg, zowel in binnen- als buitenland. In Nederland werden in de Tweede Kamer vragen hierover gesteld, die werden beantwoord door de toenmalige minister van Overzeese Gebiedsdelen, Jonkman. Hij verzweeg voor de Kamer dat de dag ervoor ook al vier doden waren te betreuren. De vraag is nu, of hij hiervan op de hoogte was. Wel had alle commotie tot gevolg, dat er uitgebreide voorschriften werden uitgevaardigd ten aanzien van toekomstige gevangenentransporten.

In Nederlands Indië bagatelliseerde de commandant van de Mariniersbrigade, de kolonel Roelofsen, de affaire. Hij wees naar de terreurdaden, die door de tegenstander werden uitgevoerd. Het was dus van beide kanten een vieze oorlog.

In het buitenland was ook veel ophef en werd de zaak zelfs voorgelegd aan de Veiligheidsraad. Opvallend was dat Nederland in Nederlandse Indië een tweede politionele actie startte op het moment dat de Veiligheidsraad twee weken met vakantie ging.

In januari 1969 werd in het Vara-programma Achter het Nieuws een interview gehouden met de psycholoog dr. J. Hueting. Deze vertelde dat hij als dienstplichtig militair in Nederlands Indië aanwezig was geweest bij verhoren van gevangenen door Nederlandse militairen. Daarbij werden methoden gehanteerd die volgens hem niet door de beugel konden. De Nederlandse regering gelastte een archievenonderzoek naar handelingen van Nederlandse militairen gedurende de periode 1946-1950 in Nederlands Indië.
De bevindingen van dit onderzoek werden vastgelegd in de Excessennota 1969. Aan de Bondowoso-affaire werd een pagina gewijd met een relaas van de gebeurtenissen. Een motie tot het instellen van een parlementaire enquête werd in de Tweede Kamer verworpen.

In 1997 rakelde Ad van Liempt, journalist en eindredacteur van het Tv-programma Nova, de zaak weer op. Hij reisde naar Indonië waar hij sprak met overlevenden en bracht een bezoek aan het oorlogsmuseum in Malang, waar de wagon staat opgesteld, waarin de 38 inzittenden de dood vonden (zie foto).

In Nederland sprak hij met transportbegeleiders, alsmede met de toen nog in leven zijnde sergeant-majoor. Deze leefde als gepensioneerd onderwijzer in een klein dorp in  de kop van Noord-Holland. Hij vertelde aan Van Liempt, dat de affaire zijn leven had veranderd en hij had geprobeerd, door vrijwilligerswerk in het verenigingsleven,  boete te doen voor de gevolgen van het drama onder zijn verantwoordelijkheid.
Van Liempt legde zijn bevindingen vast in een boek “De Lijkentrein, waarom 46 gevangenen de reis naar Surabaya niet overleefden”.

m_soerabaja-15
Mijn aandeel in de afhandeling van de Bondowoso-affaire

Op 23 november 1947 (het was een zondag) kwam ik ’s avonds terug van ‘passagieren’ in Soerabaja. Door collega’s werd mij verteld, dat er iets ernstigs was gebeurd op het station te Soerabaja. Een deputatie van de MP was er al heen en een volgende zou vertrekken. Daar kon ik mij bijvoegen, dus ik zocht snel mijn MP-armband en dito helm op.
Het aanblik bij aankomst op het station was verbijsterend. Het was avond en het station was schaars verlicht. Op een spoor stond een aantal wagons. Op het perron zaten 54 gevangenen in rijen op de grond, volkomen apathisch. Iets verderop lagen 46 doden in dezelfde formatie. Aan hun houding was te zien, dat zij waren gestorven in doodkrampen. Nu waren inlanders doorgaans magere mensen en droegen ze weinig kleding. Het geheel deed denken aan beelden uit concentratiekampen in de Wereldoorlog II. Temeer toen er een legertruck arriveerde, waarop door enkele overlevenden de doden werden opgestapeld voor afvoer naar een bestemde plaats.
Onze aanwezigheid was verder niet nodig en wij vertrokken met de herinnering aan een aanblik, die nooit meer zou verdwijnen.

De afhandeling van de affaire had voor mij nog een nasleep. Daar bij het transport mariniers waren betrokken bij de organisatie ervan en de begeleiding moest onze MP een proces-verbaal opmaken, dat door mij zou worden getikt. Doordat veel personen werden verhoord, werd het een lijvig proces-verbaal. Ik had er mijn handen aan vol.

Tot mijn verbazing moest ik later, mogelijk op verzoek van de Krijgsraad, het rapport opnieuw typen. Dat moest snel gebeuren met als deadline een dag na Kerstmis 1947. De Kerstdagen moest ik dus aan het typen opofferen. Nu was er wel van Kerstmis in de tropen niet veel te merken.

Resumé

Geen prettige gebeurtenis om mee te eindigen. Het geeft wel een beeld van het einde van het tijdperk van de Nederlandse overheersing in Oost-Indië.
De politionele acties waren de laatste krampachtige pogingen om orde en veiligheid in Nederlands Indië te herstellen onder Nederlands bestuur. Dit ging gepaard met verliezen aan beide zijden.

Pierre Swillens

Advertenties

Mijn diensttijd in Nederlands Indië (deel 2)

16 mrt

Soerabaja

Militaire Politie

Na een lange zeereis kwamen wij dus aan bij de haven van Soerabaja (Oost-Java). Hier werden we gelegerd in een kazerne. Van daaruit maakten wij een aantal marsen; zonder water om te wennen aan het klimaat en ontberingen. Op zekere dag werden we ingedeeld bij de diverse afdelingen van de Mariniersbrigade. Zo hoorde ik mijn naam afroepen bij een tiental mariniers, die ingedeeld werden bij de Militaire Politie. Nu was dit het laatste waar ik mij geschikt voor achtte.

Mariniersbrigade

De Mariniersbrigade werd opgericht op 13 september 1945 te Camp Davis (USA). De brigade werd gevormd door oorlogsvrijwilligers en langdienstverbanders van het Korps Mariniers. Na een opleiding in de USA werden zij in november/december 1945 verscheept naar Nederlands Indië.
Het eerste contingent slaagde erin om te landen in Batavia, maar de rest werd tegengehouden door de Engelsen, die de macht hadden overgenomen van de Jappen. Deze contingenten verbleven tijdelijk op Malakka, totdat zij in maart 1946 aan land mochten gaan in Soerabaja. De Mariniersbrigade zou op Oost-Java verantwoordelijk worden voor de handhaving van orde en veiligheid.

Opleiding bij de Militaire Politie (MP)

De MP was gehuisvest in een klein kampje, wat zij deelde met de Veiligheidsdienst. Deze dienst had een tiental krijgsgevangenen in afzondering. Jonge kerels waar wij vrijelijk contact mee mochten hebben. Door een van die jongens liet ik mijn haar knippen, hij had kennelijk bij een kapper gewerkt. Toen hij met een los Gilettemesje, tussen zijn vingers geklemd, mijn bakkebaarden bij schoor, kreeg ik het toch even benauwd.

Zoals eerder gezegd, voelde ik mij niet geschikt voor politiewerk. Ik hoorde dat de ‘schrijver’ naar Nederland zou repatriëren en dat men daardoor met een groot probleem kwam te zitten. Zijn werk bestond namelijk uit het tikken van de processen -verbaal, die door de MP werden opgemaakt van alle incidenten, waarbij mariniers waren betrokken. Deze processen-verbaal werden afgehandeld door de Krijgsraad van de Zeemacht in Soerabaja. Belangrijk werk dus, waarbij voor continuïteit moest worden gezorgd.

Ter oplossing van dit probleem stelde ik mij voor als ervaren typist (ik kon in ieder geval met een schrijfmachine omgaan). Dankbaar nam men dit voorstel aan en ik werd snel tot ‘schrijver’ bevorderd. Dit leverde meteen een aantal prettige voordelen op, ik was immers de enige schrijver. Ik hoefde geen wacht te lopen en was vrijgesteld van politiediensten. Het enige wat ik moest doen was het halen van de deadlines van de in te dienen processen-verbaal.
Deze werden wel getikt in zes- of zevenvoud. Dus als ik een tikfout maakte, kwam de techniek van de losse blaadjes achter de carbons van pas. Het was dus zaak om zo weinig mogelijk tikfouten te maken.

Huisvesting

soerabaja-8Na het kampje werd de MP ingekwartierd in villa’s, waarvan de laatste (zie foto) ik mij het beste herinner. Dit was een luxe villa, waarschijnlijk gebouwd door een rijke Chinees, die toen de Jappen kwamen de benen had genomen.
Centraal in het gebouw was een grote en hoge eetzaal, waarvan de vier wanden waren bekleed met donker hout. In dit hout waren door ervaren houtsnijders taferelen uitgesneden, waarbij elke wand een der vier jaargetijden voorstelde. Het tafereel winter was dus erg vreemd in de tropen.

Het gebouw omzoomde een grote binnenhof, waarlangs de dienstgebouwen waren gevestigd. In een van die vertrekken hing een elektrisch nummerbord. Kennelijk was het de ruimte, waar het personeel verbleef in afwachting of hun nummer naar beneden viel. In dat geval werden zij geacht om voor de heer of vrouw des huizes op te draven.  Dit bordje illustreerde de onderdanigheid van de inlanders en de macht van de rijken.

Marinierskantine

m_soerabaja-3

De vrije tijd mochten we doorbrengen in de stad Soerabaja. Meestal bezochten wij dan de Marinierskantine (zie foto). De Marinierskantine was gelegen aan de Toendjoengan, een brede winkelstraat.
Het gebouw was tijdens de Japanse bezetting een warenhuis geweest en nu ingericht om de mariniers vertier te bezorgen. Er werden films vertoond en er speelde een combo, gevormd uit muzikanten onder de mariniers. Ook herinner ik mij een optreden van Pia Beck met het Miller Sextet.
Tijdens Oranjefeesten was er een Oranje-diner voor fl. 4,-. Toch gingen we liever voor fl. 2,50 naar de Chinees.

De Lintworm

soerabaja-1

Wij maakten hierbij gebruik van de Lintworm. Dit vervoermiddel had een vaste lijn vanaf de Darmo-kazerne naar de stad met diverse op- en afstap plaatsen.  Het vervoermiddel was ontwikkeld door de Eerste Luitenant der Mariniers HC.Th.Lindner en bestond uit een truck met een verlengde oplegger. Het voertuig bood plaats aan 113 personen (77 zit- en 36 staanplaatsen).  Er kon gemakkelijk worden opgestapt, dan wel afgestapt. Aan het einde van de dag gingen we met de Lintworm naar huis.
Andere vervoermiddelen waren onze eigen trucks, dan wel de ‘bedjaks’ (driewielige fietsen met een bak voor twee personen) met de bestuurder achterop.
Motto: waar een lintworm al niet goed voor is.

Pierre  Swillens

(wordt vervolgd)