Tag Archives: kalksteen

Beeldentuin Maastricht-Heerdeberg (deel 3)

14 jul

Wat is mergel?

Ontstaan van mergelgroeven

Inleiding
In mijn vorige weblog Beeldentuin Maastricht (deel 2) beschreef ik de Scharnderberg groeve, waaraan de beeldentuin grenst. Verder beloofde ik iets meer te vertellen over het ontstaan van mergel en de ontwikkeling van de Limburgse mergelgroeven. Om mijn verhaal niet al te lang te maken, beperk ik mij tot een aantal hoofdzaken.

Ontstaan van mergel
Ruim 70 miljoen jaren geleden was Nederland en een ruim deel van Europa bedekt door een ondiepe warme zee, ook wel de Krijtzee genoemd. In deze zee dreven miljarden kalkhoudende organismen. Zo hadden algen een kalkhoudend skeletje. Deze organismen stierven af en zakten naar de bodem van de zee. In miljoenen jaren vormde zich een kalkhoudende gelaagdheid, die steeds toenam.
De zee trok zich 65 miljoen jaren geleden  terug, zodat de kalklaag bloot kwam te liggen. Vanuit hoger gelegen gebieden vormden zich rivieren en die voerden klei en grind aan, waarmee de kalklaag werd bedekt. De klei- en grindlaag nam toe en drukte op de kalklaag, waardoor deze zich vervormde tot kalksteen.

Mergel in Zuid-Limburg
Eigenlijk is hier geen sprake van mergel, maar van zuivere kalksteen. Mergel is een sediment van zuivere kalk en klei en bestaat bijvoorbeeld voor 25 à 75 % uit kalk en de rest uit klei. Mergel moet dus ontstaan zijn, nadat de zee zich had teruggetrokken.
Dat we de kalksteen in Zuid-Limburg en het aangrenzende Belgisch Limburg aan de oppervlakte aantreffen, is geologisch te verklaren. Men veronderstelt dat de plaat in de aarde onder de Ardennen is gaan schuren met de plaat noordelijker gelegen. Op de breuklijn is de kalksteen naar boven gekomen en heeft heuvels gevormd.

Ontstaan van mergelgroeven
In de late Middeleeuwen kreeg men behoefte aan bouwstenen voor het bouwen van kerken en kathedralen, maar ook voor het bouwen van woonhuizen. Huizen werden toen gebouwd van hout en dat bleek zeer brandgevaarlijk te zijn, denk maar aan de brand in Londen in 1666.
Waar vond men in Zuid-Limburg die bouwstenen dichter bij huis, dan in de kalksteenlagen? De kalksteen was bereikbaar in dagbouw, maar om op grote schaal kalksteen te winnen, moest er mijnbouw worden toegepast. Men groef gangen in de kalksteen, waarbij de kalksteenlagen in grote blokken werden gebroken. De mensen, die zich daarmee bezig hielden, noemde men ‘blokbrekers’.

Zo ontsonden in de St. Pietersberg, rond Valkenburg en op diverse plaatsen in Zuid-Limburg kalksteengroeven voor het winnen van zg. mergelblokken. De Scharnderberg groeve maakt een onderdeel uit van de groeven, oostelijk van Cadier en Keer.

Aardpijpen of geologische orgelpijpen
Elders in Europa, bijvoorbeeld in het Karstgebergte in Slovenië ontstonden onder natuurlijke invloeden door het oplossen van kalksteen grotten. Dit verschijnsel deed zich in de kalksteenlagen in Zuid-Limburg niet voor.  Men spreekt wel over de grotten in de St. Pietersberg of in Valkenburg, maar deze benaming is niet juist. De zalen en gangen in de groeven zijn niet onder natuurlijke invloeden ontstaan, maar door mijnbouw.

m_IMG_8285-cs2

Toch kunnen we in deze kalksteengroeven spreken van karstverschijnselen,  namelijk het voorkomen van aardpijpen of geologische orgelpijpen. De kalksteenlagen zijn bedekt met klei en door regenwater worden humuszuren aangevoerd, die de kalksteen oplossen. Meestal leidt dit tot kommen in de kalksteenlaag, zogenaamde dolines, te zien aan verzakkingen in de kleibodemlaag. De dolines kunnen overgaan in cilindrische pijpen, die tientallen meters in de kalksteenlaag kunnen doordringen. De pijpen kunnen een doorsnee hebben van tien centimeters, maar ook wel van zes meter. In de loop der jaren vullen de aardpijpen zich met klei en grind.

In de ‘mergelwand’ van de beeldentuin zijn twee van die aardpijpen te zien (zie foto). Tijdens het afgraven van de wand zijn die twee aardpijpen bloot komen te liggen.

De reeds eerder genoemde blokbrekers kwamen bij het winnen van kalksteen deze aardpijpen wel eens tegen. Zij waren er niet gelukkig mee, want ze kregen te maken met uitstortingen van klei en grind uit die pijpen. Bovendien is de kalksteenlaag rond die pijpen onstabiel.

Aardpijpen komen veel voor in de Limburgse groeves. In de Sibbergroeve wordt nog steeds kalksteen gewonnen, omdat deze nodig is voor restauratie-doeleinden. In deze groeve werden 1500 aardpijpen geteld. Om veiligheidsredenen zijn een aantal van deze aardpijpen aan de onderzijde verankerd door afdekkingen.

Foto’s

In onderstaande foto-galerij foto’s van de mergelwand, het in deze wand voorkomend kippenhok, het rustiek karakter van de tuin en enig klein beeldengoed, wat hierin past.

Pierre Swillens

Fotogalerij

Advertenties

Beeldentuin Maastricht-Heerdeberg (deel 2)

4 jul

Historische locatie

Scharnderberg groeve

Tijdens een bezoek aan de Beeldentuin Maastricht-Heerdeberg vertelde José de Goede mij dat de mergelwand, die een mooi decor biedt voor de beelden, behoort tot de Scharnderberg groeve. Dit bracht mij op  het idee  om op internet meer informatie hierover te zoeken.
Allereerst kwam ik tot de ontdekking, dat de kalksteen in de Limburgse mergelgroeven zo’n 70 miljoen jaren oud is. Als je de mergelwand in de beeldentuin ziet, sta je er niet zo bij stil. Ik neem mij dan ook voor om in een volgend deel iets meer over het ontstaan van mergel en de ontwikkelingen in de Limburgse mergelgroeven te vertellen.
Maar eerst de Scharnderberg groeve en de informatie, die ik hierover vond.

Ed Stevenhagen, onderzoeker en karteerder van mergelgroeven, beschrijft de Limburgse mergelgroeven en vermeldt in de index Margraten:
L 210 Scharnderberg, achter de school;
L 220 Scharnderberg, achter de zusters;
L 250 Scharnderberg, ingang West.
Niet duidelijk is, of hij de ingang van de groeve bij de beeldentuin beschrijft. Bedoelt hij met de school St. Joseph?

Duidelijker is de Van Schaik Stichting. Zij omschrijft op haar website http://www.vanschaikstichting.nl , zij het summier, de Scharnderberg groeve. Zij noemt de groeve een typische boerengroeve. Mogelijk dat boeren de mergel gebruikten als kalksteen voor het verrijken van hun landbouwgronden.
De groeve is zeer oud. Dieper in de berg zijn opschriften uit de 17e eeuw gevonden. Zij publiceren een opschrift (tekening) uit 1811, zie foto.

beeldentuin-2

Na de eerste wereldoorlog is de groeve op grote schaal gebruikt. Tijdens de tweede wereldoorlog werd de groeve gebruikt als schuilplaats en werden twee extra uitgangen afgegraven. Mogelijk zijn dat de uitgangen, die Stevenhagen beschrijft.

De website geeft ook een foto van de ingang van de Scharnderberg groeve (zie foto A). Wanneer we die vergelijken met een foto van de huidige ingang van de groeve in de mergelwand van de beeldentuin (zie foto B), dan zien we wel enige overeenkomst. Duidelijk is ook uit die foto, dat de mergelwand van de beeldentuin aanmerkelijk is opgeschoond.

De Scharnderberg groeve is momenteel onder beheer van de Van Schaik Stichting.

beeldentuin-3

Als derde bron vond ik iets over de Scharnderberg groeve in de SOK Mededelingen, nr. 8 December 1985. SOK is de afkorting van Studiegroep Onderaardse Kalksteengroeven. In dit blad wordt een beschrijving gegeven van de Nieuwe Groeve St. Joseph. Deze groeve bevindt zich iets verderop van de beeldentuin aan de Pater Kustersweg.
Over de ingang van de Scharnderber groeve wordt gezegd, dat deze lag achter een boerderij.  Om ruimte vrij te maken voor de boerderij was een gedeelte van de groeve afgegraven, waardoor de nu zichtbare mergelwand ontstond. De wand is dus ontstaan door mensenhanden.
Café “bij de Paters” en de beeldentuin zijn dus duidelijk gelokaliseerd op de plaats van deze oude boerderij, hetgeen als een verrijking van dit gebied is te beschouwen.

Omdat ik er niet genoeg van krijg, hieronder nog een aantal beelden uit de beeldentuin.

Zoals eerder gezegd, wil ik in deel 3 dieper ingaan op het ontstaan van mergel.
Pierre Swillens